Abeokuta

Abeokuta ta fito daga cikin rikicin farkon karni na sha tara (19), lokacin da rusawar masarautar Oyo ta haifar da tashin hankali a fadin kasar Yoruba. Mutanen Egba, wadanda suke da alaƙa da tsohon ƙungiyar garuruwa da aka sani da Orile Egba wanda aka kafa a karni na sha uku (13), an kora su daga gidajensu a hannun sojojin bayi da yaƙe-yaƙen kabilu. A kusa da shekara ta 1830, a ƙarƙashin jagorantar Sodeke, 'yan gudun hijiran Egba sun samu mafaka a ƙasan dutse Olumo — wani babban dutse na granite da ya ba su kariya ta halitta daga maƙiya.

Sunan "Abeokuta" yana nufin "a ƙarƙashin dutse." Wannan kariyar ta halitta ta jawo sauran ƙungiyoyin Egba da 'yan gudun hijiran Owu, wadanda suka gina ƙungiyar al'ummai a cikin katangar kariya maimakon gari ɗaya. Saboda matsayinta na musamman, sarkin Gezo na Dahomey ya kai farmaki a shekaru 1851 da 1864, amma an kori shi kowane lokaci. Daga baya, a shekara ta 1893, aka sa hannu da yarjejeniya da Birtaniya. A shekara ta 1914, an hada ƙasar Egba da Cikin Gidan Mulkin Najeriya. A yau, Abeokuta ita ce babban birnin Jihar Ogun, wadda take shahara saboda Dutse Olumo, al'adun Yoruba, da kuma matsayinta na cibiyar noma da masana'antu.